Để cảnh flycam ban ngày chuyển động mượt như phim, đặt tốc độ màn trập khoảng gấp đôi số khung hình (quay 25 khung thì khoảng 1/50 giây, 30 khung thì 1/60, 60 khung thì 1/120), rồi dùng kính ND để giảm bớt ánh sáng cho đúng phơi sáng ở tốc độ đó. Không có kính ND, giữa trưa máy buộc phải dùng màn trập rất nhanh như 1/2000 giây, mỗi khung hình sắc lẻm nhưng nối lại thành chuyển động giật cứng, nhất là khi bay ngang hay bám xe chạy.
Đây là một trong những khác biệt rõ nhất giữa cảnh của người mới và cảnh của người làm nghề, và lại là thứ rẻ, dễ sửa. Bài này giải thích vì sao quy tắc gấp đôi tồn tại, chọn mức ND theo điều kiện nắng ở Việt Nam, khi nào nên phá quy tắc, và những lỗi hay gặp khi lắp kính. Các con số trong bài là điểm xuất phát phổ biến, luôn kiểm lại bằng biểu đồ sáng trên máy của bạn.
Vì sao màn trập quá nhanh làm hình giật
Mỗi giây phim là một chuỗi ảnh tĩnh. Nếu mỗi ảnh được phơi trong thời gian rất ngắn, vật đang chuyển động bị "đóng băng" sắc nét trong từng khung, và giữa hai khung nó nhảy một bước. Mắt người, vốn quen nhìn chuyển động có độ nhoè tự nhiên, sẽ thấy chuỗi bước nhảy đó là giật, cứng, giống video trò chơi điện tử hơn là phim.
Khi màn trập mở lâu hơn, khoảng một nửa thời gian của mỗi khung, vật chuyển động để lại một vệt nhoè nhẹ trong khung đó. Các vệt nhoè nối các khung lại với nhau, chuyển động trông liền mạch. Quy ước này có gốc từ máy quay phim nhựa với màn trập dạng đĩa quay mở 180 độ, nên người trong nghề hay gọi là quy tắc 180 độ.
Với flycam, hiện tượng giật rõ nhất ở cảnh có tiền cảnh trôi nhanh: bay thấp qua hàng cây, bay ngang dọc bờ biển, bám xe máy trên đường đèo. Cảnh bay cao, chậm, gần như không có vật trôi thì khác biệt ít hơn, đó là lý do một số người quay cảnh quan vẫn không thấy vấn đề cho tới khi chuyển sang quay cảnh động.
Kính ND giảm bao nhiêu ánh sáng, dùng khi nào
Kính ND (trung tính) giảm lượng sáng đi vào ống kính mà không đổi màu. Con số ND cho biết lượng sáng chia cho bao nhiêu: ND8 giảm còn 1/8, tương đương ba nấc phơi sáng. Bảng dưới là gợi ý cho máy có khẩu cố định quay 25–30 khung, ISO thấp nhất; điều kiện thực tế và máy khác nhau, kiểm bằng biểu đồ sáng.
| Kính | Giảm | Thường hợp với | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| ND4 | 2 nấc | Sáng sớm, chiều muộn, trời âm u | Hữu ích khi quay 50–60 khung lúc nắng nhẹ |
| ND8 | 3 nấc | Trời nhiều mây, nắng dịu | Mức dùng nhiều ở miền Bắc mùa đông |
| ND16 | 4 nấc | Nắng vừa buổi sáng hoặc chiều | Mức "mặc định" của nhiều người |
| ND32 | 5 nấc | Nắng gắt, đất liền | Hay dùng giữa ngày mùa khô |
| ND64 | 6 nấc | Nắng gắt trên biển, cát trắng, mặt nước | Môi trường phản xạ mạnh cần mức cao |
Một số bộ kính có thêm lớp phân cực (thường ghi ND/PL). Lớp phân cực giảm loá trên mặt nước, lá cây, làm trời xanh đậm hơn, nhưng hiệu ứng thay đổi theo góc so với mặt trời; khi máy bay vòng, độ đậm bầu trời có thể đổi giữa cảnh. Với cảnh bay vòng hoặc bay quay đầu nhiều, kính ND thường dễ kiểm soát hơn.
Cách chọn mức ND ngoài hiện trường trong một phút
Quy trình dưới đây dùng cho máy có khẩu cố định, phổ biến ở flycam nhỏ. Máy có khẩu chỉnh được thì thêm một biến số, nhưng nguyên tắc vẫn vậy.
- Đặt số khung hình theo dự án và màn trập khoảng gấp đôi, ví dụ 25 khung với 1/50.
- Đặt ISO thấp nhất của máy và cân bằng trắng cố định.
- Lắp một kính ND ước chừng theo bảng, ví dụ ND16 khi nắng vừa.
- Cất cánh lên độ cao và hướng sẽ quay, nhìn biểu đồ sáng hoặc vằn cảnh báo.
- Nếu hình vẫn quá sáng khi màn trập đã ở mức chuẩn, hạ xuống, thay kính đậm hơn một nấc; nếu tối, thay kính nhạt hơn hoặc tăng ISO một chút.
- Khi đã đúng, ghi nhớ cặp "điều kiện nắng – mức ND" cho lần sau; sau vài buổi bạn sẽ chọn đúng ngay từ đất.
Chênh lệch nhỏ không đáng lo. Màn trập lệch quanh mức chuẩn, ví dụ 1/60 thay vì 1/50, mắt thường khó thấy khác biệt. Thứ cần tránh là lệch nhiều lần, như 1/1000 khi quay 25 khung ở cảnh chuyển động nhanh.
Khi nào nên phá quy tắc gấp đôi
Khi chụp ảnh tĩnh từ cùng chiếc máy. Ảnh tĩnh cần sắc nét, nên dùng màn trập nhanh. Nếu vừa quay vừa chụp, nhớ tháo ND hoặc chuyển chế độ phơi sáng khi chụp, nếu không ảnh có thể nhoè do màn trập chậm cộng rung.
Khi cố ý muốn cảm giác sắc lạnh, gấp gáp. Một số đoạn thể thao hay quảng cáo cố ý dùng màn trập nhanh để chuyển động trông dồn dập. Đó là lựa chọn phong cách có chủ đích, áp dụng cho cả đoạn chứ không phải vô tình.
Khi sẽ ổn định hình mạnh ở hậu kỳ. Ổn định hình bằng phần mềm có thể để lại vệt nhoè "trôi" lạ nếu màn trập chậm và máy rung nhiều. Với cảnh biết trước sẽ cần ổn định mạnh, ví dụ máy FPV bay xuyên trong gió, nhiều người quay màn trập nhanh hơn một chút.
Khi quay hyperlapse hoặc phơi sáng dài ban đêm. Đây là bài toán khác hẳn: màn trập có thể kéo dài nhiều phần giây để tạo vệt đèn xe, hoàn toàn không theo quy tắc gấp đôi. Phần quay đêm có bài riêng.
Lỗi hay gặp khi dùng kính ND trên flycam
Kính ND nhỏ, lắp thẳng lên cụm gimbal nhẹ, nên có vài điều riêng mà máy ảnh mặt đất không gặp.
- Dùng kính không đúng loại cho máy. Kính nặng hoặc lệch tâm làm gimbal phải gồng, có thể báo lỗi hoặc rung hình. Chỉ dùng kính thiết kế cho đúng dòng máy.
- Lắp kính khi gimbal đang hoạt động. Thay kính khi máy đã tắt hoặc theo hướng dẫn của hãng, tránh vặn mạnh làm ảnh hưởng cơ cấu gimbal.
- Kính bẩn, dính dấu tay. Ngược sáng, một vết dầu nhỏ cũng làm loá cả khung. Mang khăn lau ống kính, kiểm trước mỗi lượt bay.
- Quên tháo kính khi trời tối dần. Chiều muộn vẫn để ND32 từ trưa, máy phải đẩy ISO lên cao, hình nhiễu. Đổi kính theo ánh sáng.
- Kính rẻ ám màu. Một số kính làm hình ngả xanh hoặc tím, rõ nhất ở mức đậm. Thử chụp cùng cảnh có và không có kính để so, nếu ám màu thì cố định cân bằng trắng và cân lại khi dựng.
AI giúp gì ở chuyện màn trập và ND
Một số máy có chế độ tự đề xuất hoặc tự chọn phơi sáng theo số khung hình, và có ứng dụng điện thoại ước lượng mức ND theo ảnh chụp bầu trời. Những công cụ này hữu ích cho người mới, nhưng chúng không biết bạn định bay nhanh hay chậm, quay cảnh có tiền cảnh trôi hay không. Hãy dùng như gợi ý ban đầu, rồi kiểm bằng biểu đồ sáng.
Phía hậu kỳ, có phần mềm thêm nhoè chuyển động nhân tạo cho cảnh đã lỡ quay màn trập nhanh, thường dựa trên phân tích chuyển động giữa các khung. Kết quả với cảnh đơn giản có thể chấp nhận được, nhưng hay sinh lỗi ở mép vật thể, cánh quạt lọt khung hoặc cảnh nhiều chi tiết nhỏ như lá cây. Đây là phương án cứu chữa, không thay được việc lắp đúng kính từ đầu.
Câu lệnh mẫu để chatbot làm bảng ghi nhớ: "Lập bảng gợi ý mức kính ND cho flycam khẩu cố định, quay 25 khung/giây, màn trập 1/50, ISO thấp nhất, theo các điều kiện: bình minh, trời âm u, nắng sáng, nắng trưa trên đất liền, nắng trưa trên biển. Ghi chú rằng phải kiểm lại bằng biểu đồ sáng." Đối chiếu lại bảng với kinh nghiệm thực tế của bạn trước khi tin dùng.
Ví dụ giả định: một ngày quay ven biển và lần thay kính
Để hình dung, thử theo một ngày quay giả định cho một khu nghỉ dưỡng ven biển miền Trung, quay 25 khung, màn trập 1/50, ISO thấp nhất. Lúc mặt trời vừa lên, ánh sáng còn yếu, có thể quay không kính hoặc với ND4. Khoảng một giờ sau, nắng lên nhanh, chuyển sang ND8 rồi ND16. Giữa buổi sáng, khi máy bay ra trên mặt nước và bãi cát, ND32 hoặc ND64 mới giữ được màn trập đúng chuẩn.
Buổi trưa nhiều đội nghỉ quay cảnh chính vì nắng đỉnh đầu làm hình phẳng, chỉ chụp vài khung nhìn thẳng xuống bể bơi hay bãi cát. Chiều muộn đi ngược lại: từ ND32 xuống ND16, ND8, rồi tháo kính khi mặt trời gần chạm núi. Mỗi lần đổi kính tốn vài phút hạ cánh, nên nên ghép việc đổi kính với lúc thay pin.
Bài học từ ví dụ này là mức ND không chỉ phụ thuộc giờ mà còn phụ thuộc mặt phẳng phản xạ dưới máy. Cùng một thời điểm, bay trên rừng dừa cần kính nhạt hơn bay trên cát trắng. Khi một lượt bay đi qua nhiều kiểu mặt nền, chọn kính theo cảnh quan trọng nhất và chấp nhận chỉnh nhẹ ISO cho phần còn lại.
Màn trập, ND và ảnh tĩnh trong cùng một lượt bay
Người làm dịch vụ thường được yêu cầu vừa giao video vừa giao ảnh. Mâu thuẫn ở đây là video muốn màn trập chậm có ND, còn ảnh muốn màn trập nhanh để sắc nét. Có hai cách xử lý. Cách một là chia lượt: lượt pin đầu quay video với ND, lượt sau tháo kính chụp ảnh. Cách hai là giữ kính ND và chụp ảnh ở chế độ ưu tiên màn trập nhanh, tăng ISO một chút; cách này nhanh hơn nhưng ảnh có thể nhiễu hơn.
Với cảnh tương phản cao, ảnh còn có thể chụp dạng bù trừ phơi sáng để ghép HDR, phần đó có bài riêng trong danh mục này. Dù chọn cách nào, ghi chú lại để lần sau không phải nghĩ lại từ đầu.
Một lưu ý nữa: nhiều máy nhớ cài đặt riêng cho chế độ quay và chế độ chụp, nên khi chuyển qua lại, thông số có thể không như bạn tưởng. Thói quen tốt là nhìn lại dải thông số trên màn hình mỗi lần chuyển chế độ, xác nhận màn trập, ISO và định dạng ảnh trước khi bấm. Với khách cần cả ảnh RAW để tự chỉnh, càng phải kiểm kỹ vì một số chế độ chụp tự động chỉ lưu JPEG.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc dùng kính ND khi quay flycam không?
Không bắt buộc, nhưng gần như cần thiết nếu quay cảnh chuyển động vào ban ngày và muốn chuyển động mượt. Khi trời âm u hoặc lúc sáng sớm, chiều muộn, có thể quay không ND mà vẫn đạt màn trập gần chuẩn.
Quay 60 khung hình thì dùng màn trập bao nhiêu?
Theo quy tắc gấp đôi là khoảng 1/120 giây, nhiều máy chỉ có mức gần như 1/125 thì dùng mức đó. Vì màn trập nhanh hơn so với quay 30 khung, thường cần kính ND nhạt hơn một nấc trong cùng điều kiện nắng.
Mua một kính ND duy nhất thì nên chọn mức nào?
Nếu chỉ một kính, nhiều người chọn mức giữa như ND16 cho nắng vừa. Tuy vậy một bộ ba bốn mức sẽ linh hoạt hơn nhiều vì nắng Việt Nam thay đổi mạnh theo mùa, theo vùng và giữa đất liền với biển.
Kính ND biến thiên có dùng được cho flycam không?
Có loại thiết kế cho một số dòng flycam, tiện vì xoay để đổi mức. Nhược điểm là nặng hơn, có thể sinh vệt tối hình chữ X ở mức đậm và cần chắc chắn gimbal chịu được. Đọc khuyến cáo của hãng máy trước khi dùng.
Có cần ND khi chỉ chụp ảnh tĩnh từ flycam?
Thường không, vì ảnh tĩnh cần màn trập nhanh để sắc nét. Ngoại lệ là khi muốn phơi sáng chậm có chủ đích như làm mượt mặt nước, vệt mây trôi; khi đó ND giúp kéo dài thời gian phơi, nhưng cần gió rất lặng.