Một ca phun thuốc lúa bằng drone đi qua tám bước: nhận đơn và hỏi đủ thông tin, khảo sát ruộng, lập tuyến bay, chuẩn bị nước pha theo đơn, bay thử với nước sạch, phun chính thức, kiểm tra độ phủ, rồi bàn giao nhật ký cho chủ ruộng. Bỏ bước nào thì rủi ro dồn sang bước sau: thiếu khảo sát thì tuyến bay sai, thiếu bay thử thì béc tắc giữa chừng, thiếu nhật ký thì không có gì để đối chiếu khi lúa có chuyện.
Ruộng lúa là địa hình dễ nhất cho drone phun: phẳng, tán thấp, ranh bờ rõ. Chính vì dễ nên người làm hay chủ quan. Bài này đi qua từng bước theo cách một đội làm nghề cẩn thận vẫn làm, kèm những lỗi thường gặp riêng ở ruộng lúa đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hồng và các cánh đồng ven biển miền Trung.
Bước 1: nhận đơn và hỏi đủ trước khi nhận lời
Cuộc nói chuyện đầu tiên với chủ ruộng quyết định nửa chất lượng ca phun. Những điều cần hỏi:
- Vị trí và diện tích ước lượng từng thửa, ruộng liền nhau hay rải rác, đường xe vào tới đâu.
- Lúa đang ở giai đoạn nào: mạ, đẻ nhánh, làm đòng, trổ, chín sữa. Giai đoạn ảnh hưởng tới độ cao bay, lượng nước và cả giờ phun.
- Phun gì và theo đơn của ai. Người bay cần biết sản phẩm, liều và lượng nước theo nhãn hoặc theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, không tự quyết.
- Xung quanh có gì: nhà dân, ao cá, chuồng vịt, ruộng bên trồng rau hay hoa màu nhạy cảm, đường dây điện, hàng dừa hay bạch đàn cao.
- Chủ ruộng muốn phun ngày nào, có ai trông ruộng lúc phun không, có yêu cầu báo cho hàng xóm không.
Ghi những câu trả lời này ngay vào phiếu đơn hoặc vào điện thoại. Nếu đơn pha có điều bất thường, chẳng hạn trộn nhiều sản phẩm mà nhãn không nói gì về việc phối trộn, hỏi lại người kê trước khi nhận lời.
Bước 2 và 3: khảo sát ruộng và lập tuyến bay
Khảo sát tốt nhất là đi bộ một vòng quanh thửa hoặc ít nhất đi dọc bờ có nhiều vật cản nhất. Mắt người thấy được những thứ máy không thấy rõ: dây điện căng ngang ruộng, cọc tre cắm bẫy chuột, chòi canh, cây đơn lẻ giữa đồng. Đánh dấu chúng trên bộ điều khiển thành vùng tránh hoặc điểm cản.
Lập tuyến bay có hai cách phổ biến: đi bộ quanh ranh với thiết bị định vị cầm tay để chấm điểm góc, hoặc cho một drone nhỏ chụp ảnh khu ruộng rồi để phần mềm dựng bản đồ và tự nhận ranh. Bài riêng trong danh mục này đi sâu phần lập bản đồ; ở đây chỉ nhắc rằng với ruộng lúa, ranh thửa thường là bờ đất thấp, dễ nhầm với ruộng bên trên ảnh nếu hai thửa cùng màu lúa. Luôn kiểm lại ranh bằng mắt trên màn hình trước khi lưu.
Hướng bay nên chọn sao cho đường bay dài song song cạnh dài của thửa để giảm số lần quay đầu, và nếu có gió nhẹ thì lô sát ruộng nhạy cảm nên phun khi gió thổi ra xa ruộng đó. Đặt khoảng đệm ở mép giáp nhà dân và ao cá; nhiều phần mềm cho phép đặt vùng đệm riêng cho từng cạnh.
Bước 4: chuẩn bị nước pha theo đơn
Pha thuốc là lúc người làm tiếp xúc với hoá chất nhiều nhất, nên làm ở chỗ thoáng, xa nguồn nước sinh hoạt và ao cá, có bảo hộ đầy đủ. Thứ tự cho từng sản phẩm vào nước, cách khuấy và việc có được phối trộn hay không phải theo nhãn. Khi nhãn không nói rõ, hỏi người kê đơn hoặc cán bộ khuyến nông; đừng thử nghiệm trên ruộng của khách.
Lượng nước cho mỗi đơn vị diện tích của drone thấp hơn nhiều so với bình đeo vai, nên dung dịch đậm đặc hơn. Điều này làm hai việc quan trọng hơn: lọc nước kỹ để không tắc béc, và tính đúng tổng lượng cần cho cả ruộng để không pha thừa. Nước pha thừa phải xử lý đúng cách chứ không đổ xuống mương.
Một thói quen của đội làm lâu: chia nước pha thành từng mẻ vừa một bình máy bay, đánh số mẻ, ghi mẻ nào phun lô nào. Khi có chuyện, biết chính xác mẻ nào đã đi đâu.
Bước 5 và 6: bay thử bằng nước sạch rồi phun chính thức
Bay thử một chuyến bằng nước sạch. Mục đích là kiểm bơm, béc và lưu lượng thực tế so với tham số đã đặt, đồng thời xem máy quay đầu, giữ độ cao trên tán lúa thế nào. Chỉ mất vài phút nhưng tránh được cảnh béc tắc ngay chuyến đầu tiên khi bình đang đầy thuốc.
Kiểm độ cao so với tán. Lúa đẻ nhánh thấp, lúa trổ cao và dày; radar đo khoảng cách tới mặt tán nhưng có thể đọc nhiễu ở chỗ ruộng ngập nước loang loáng. Quan sát vệt phun ở chuyến đầu: nếu thấy vệt đi lệch hoặc giọt bay lên trên tán thay vì xuống, điều chỉnh trước khi đi tiếp.
Theo dõi trong suốt lô. Máy bay tự động nhưng người bay vẫn nhìn: có người đi vào ruộng không, gió có đổi không, có cảnh báo lưu lượng không. Phần mềm thường ghi lại vệt đã phun; nếu máy phải quay về giữa chừng vì hết bình hoặc pin, nó sẽ tiếp tục từ điểm dừng, nhưng hãy kiểm lại điểm nối trên màn hình.
Dừng khi điều kiện xấu đi. Gió mạnh lên, mưa sắp tới, nắng gắt giữa trưa là lý do tạm dừng. Báo chủ ruộng và hẹn lại, thay vì cố cho xong lô. Thuốc trôi sang ruộng bên hay bị mưa rửa trôi đều tốn kém hơn một buổi hẹn lại.
Bước 7: kiểm tra độ phủ ngay trên ruộng
Cách kiểm đơn giản và rẻ nhất là dùng giấy nhạy nước: dải giấy đổi màu chỗ có giọt rơi vào. Kẹp vài dải ở các điểm khác nhau trên ngọn lúa, giữa thân và gần gốc, ở giữa vệt bay và ở chỗ giáp hai vệt. Sau khi máy bay qua, nhìn mật độ chấm để biết thuốc có xuống được tầng giữa không và có khoảng hở giữa hai vệt không.
Ở ruộng lúa trổ dày, thường thấy ngọn phủ dày còn gốc thưa. Nếu đơn phun nhắm vào sâu bệnh ở gốc như rầy, hãy trao đổi với chủ ruộng và người kê về cách điều chỉnh, chẳng hạn hạ độ cao trong giới hạn hãng khuyến cáo hoặc tăng lượng nước theo hướng dẫn kỹ thuật. Người bay chỉnh phần bay, phần thuốc vẫn để người có chuyên môn quyết.
Có thể chụp ảnh các dải giấy bằng điện thoại và nhờ ứng dụng đếm giọt ước lượng mật độ phủ. Kết quả chỉ mang tính so sánh giữa các lần bay của chính bạn, không phải chỉ số chính xác tuyệt đối.
Ruộng lúa ba vùng: cùng quy trình, khác chi tiết
Đồng bằng sông Cửu Long. Cánh đồng thường rộng, thửa dài, nhiều nơi làm hai đến ba vụ một năm nên lịch phun dày và dồn theo đợt xuống giống đồng loạt. Kênh rạch chằng chịt nghĩa là gần như thửa nào cũng có một cạnh giáp nước; vùng đệm cạnh kênh và việc đọc hướng gió với mặt nước là chuyện hằng ngày. Đường xe vào nhiều khi chỉ tới đầu bờ, phải chở máy và bồn bằng xuồng hoặc xe máy, nên hậu cần quan trọng không kém bay.
Đồng bằng sông Hồng. Ruộng nhỏ, manh mún, nhiều chủ trên một cánh đồng, khu dân cư và nghĩa trang xen giữa đồng, dây điện hạ thế kéo ngang khá phổ biến. Thời gian lập bản đồ và chia thửa chiếm tỷ lệ lớn hơn thời gian bay. Đơn phun có thể khác nhau giữa các hộ liền kề, nên việc tách ranh và tách mẻ pha phải rõ ràng.
Ven biển miền Trung. Cánh đồng hẹp kẹp giữa đồi cát, làng và đường lớn, gió biển mạnh và đổi hướng trong ngày. Cửa sổ thời tiết để phun ngắn hơn, thường chỉ có sáng sớm là đủ lặng. Đội bay ở đây quen việc theo dõi gió liên tục và sẵn sàng dừng giữa chừng.
Điểm chung. Dù ở vùng nào, ba câu hỏi trước mỗi lô vẫn giống nhau: ranh đã đúng chưa, xung quanh có gì nhạy cảm, gió lúc này có cho phép không. Trả lời chắc cả ba thì mới cất cánh.
Dùng AI và chatbot để ca phun lúa trôi chảy hơn
Phần tự động trên máy đã lo việc giữ tuyến, giữ độ cao và nối điểm dừng. Phần còn lại AI giúp được nằm ở khâu chuẩn bị và ghi chép. Trước mùa, có thể nhờ chatbot dựng phiếu nhận đơn với đủ các câu hỏi ở bước 1, để người nghe máy điện thoại nào trong đội cũng hỏi đủ. Một câu lệnh mẫu: "Soạn phiếu nhận đơn phun thuốc lúa bằng drone gồm thông tin thửa, giai đoạn lúa, đơn pha do ai kê, vật cản và vùng nhạy cảm xung quanh, ngày giờ mong muốn; thêm ô ghi chú cho người bay."
Trong ngày, ứng dụng thời tiết cho dự báo gió theo giờ giúp xếp lô sát ao cá vào khung lặng nhất. Một số phần mềm của hãng còn tự gợi ý thứ tự lô để giảm quãng di chuyển. Những gợi ý này là điểm khởi đầu, người bay vẫn quyết theo thứ mình thấy ngoài đồng.
Cuối ngày, ảnh chụp giấy nhạy nước và bản ghi chuyến bay có thể được tổng hợp thành báo cáo ngắn cho chủ ruộng. Khi nhờ chatbot viết lại cho dễ đọc, chỉ đưa mã thửa, diện tích và số liệu chuyến bay; bỏ tên, số điện thoại và vị trí chính xác của khách.
Bước 8: bàn giao và lỗi hay gặp ở ruộng lúa
Bàn giao gồm báo diện tích đã phun, thời điểm bắt đầu và kết thúc, điều kiện gió, lượng nước đã dùng, những chỗ không phun được và lý do. Nhật ký mẫu có bài riêng trong danh mục. Những lỗi riêng ở ruộng lúa cần nhớ:
- Ranh hai thửa cùng màu lúa bị nhầm trên bản đồ ảnh, máy phun sang ruộng bên. Kiểm ranh bằng mắt, hỏi chủ ruộng mốc bờ.
- Mép ruộng sát kênh bị phun xuống nước vì vùng đệm quá mỏng. Đặt vùng đệm rộng hơn ở cạnh giáp kênh và ao.
- Dây điện kéo ngang đồng không hiện trên ảnh chụp. Đi bộ khảo sát là cách duy nhất chắc chắn.
- Phun lúc trưa nắng làm giọt nhỏ bay hơi trước khi chạm lá. Ưu tiên sáng sớm hoặc chiều mát.
- Không báo hàng xóm nuôi vịt, nuôi cá bên cạnh. Một lời báo trước giảm được phần lớn va chạm.
Sau mỗi ca, dành năm phút ghi lại một điều làm tốt và một điều cần sửa. Sau một vụ, đó là bản quy trình riêng của đội bạn.
Câu hỏi thường gặp
Phun lúa bằng drone vào giờ nào là tốt nhất?
Thường là sáng sớm sau khi sương bớt và chiều mát, khi gió nhẹ và nhiệt độ chưa cao. Giữa trưa nắng gắt giọt nhỏ bay hơi nhanh, gió đối lưu làm thuốc trôi. Giờ phun cụ thể còn tuỳ sản phẩm, nên đọc nhãn và hỏi cán bộ khuyến nông.
Có cần bay thử bằng nước sạch mỗi ca không?
Nên làm, nhất là khi đổi loại cây, đổi tham số hoặc máy vừa bảo dưỡng. Một chuyến nước sạch kiểm được bơm, béc, lưu lượng thực tế và cách máy giữ độ cao trên tán, trước khi bình đầy thuốc gặp sự cố giữa ruộng.
Làm sao biết thuốc có xuống tới gốc lúa không?
Kẹp giấy nhạy nước ở ngọn, giữa thân và gần gốc tại vài điểm trong ruộng, cho máy bay qua rồi xem mật độ chấm. Ruộng lúa dày thường phủ ngọn tốt hơn gốc; muốn điều chỉnh thì trao đổi với người kê đơn về lượng nước và cách bay.
Ruộng lúa có ao cá bên cạnh thì làm thế nào?
Đặt vùng đệm rộng ở cạnh giáp ao, chọn lúc gió thổi ra xa ao để phun lô đó, báo chủ ao trước. Nếu gió thổi về phía ao, để lô đó lại phun sau. Ghi rõ vào nhật ký khoảng đệm và điều kiện gió lúc phun.
Máy hết pin giữa lô thì vệt phun có bị hở không?
Phần lớn phần mềm lưu điểm dừng và cho máy tiếp tục đúng chỗ sau khi thay pin, đổ bình. Tuy vậy vẫn nên xem lại điểm nối trên màn hình và kiểm bằng mắt ở chuyến tiếp theo, vì sai lệch định vị nhỏ có thể tạo khe hở hoặc chồng vệt.