Để drone phun bay đúng, trước hết phải có bản đồ thửa chính xác gồm ranh ngoài, các vật cản bên trong và vùng không được phun; sau đó mới đặt hướng tuyến, độ rộng vệt và điểm cất hạ cánh. Có ba cách lập bản đồ thường dùng: đi bộ chấm ranh bằng thiết bị định vị cầm tay, dùng chính máy bay để chấm điểm góc, hoặc cho một drone chụp ảnh khu ruộng rồi dựng bản đồ ảnh và vẽ ranh trên đó.
Bản đồ sai là nguồn gốc của phần lớn sự cố nghiêm trọng trong nghề phun: phun sang ruộng bên, phun xuống ao, va vào dây điện, bỏ sót góc ruộng. Bài này hướng dẫn chọn cách lập phù hợp từng loại ruộng vườn, cách đặt vùng tránh và vùng đệm, và cách lưu bản đồ để vụ sau dùng lại. Tên menu và tính năng khác nhau theo hãng và phiên bản phần mềm, nên các bước viết theo nguyên lý.
Ba cách lập bản đồ: chọn theo loại ruộng
Mỗi cách có chỗ mạnh riêng. Đội làm lâu thường dùng kết hợp:
| Cách | Hợp với | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đi bộ chấm ranh bằng thiết bị định vị cầm tay | Ruộng ranh không rõ trên ảnh, vườn có tán che kín bờ, ruộng nhỏ | Chính xác khi có tín hiệu hiệu chỉnh; tốn công đi bộ; phải chấm cả vật cản |
| Bay máy tới từng góc và chấm điểm | Ruộng lớn, ranh rõ, đi bộ khó (bùn, nước) | Độ chính xác phụ thuộc vị trí máy; phải nhìn rõ máy khi chấm; dễ lệch nếu không hạ thấp |
| Chụp ảnh dựng bản đồ rồi vẽ ranh | Cánh đồng nhiều thửa liền nhau, vườn cây ăn trái cần nhận từng gốc | Cần thêm thời gian xử lý ảnh; ranh cùng màu dễ nhầm; vật cản mảnh như dây điện không hiện |
Với ruộng lúa ranh rõ, cách thứ hai hoặc thứ ba thường đủ. Với vườn sầu riêng, bưởi, cà phê có tán che kín, ảnh dựng bản đồ cho thấy từng gốc nhưng không thấy bờ; khi đó kết hợp ảnh với vài điểm chấm bằng tay ở góc vườn.
Độ chính xác định vị: vì sao vài mét lệch là đủ gây chuyện
Định vị vệ tinh thông thường trên máy bay có sai số cỡ vài mét, đủ để vệt phun lấn sang ruộng bên hoặc rơi xuống kênh. Vì thế drone phun thường dùng tín hiệu hiệu chỉnh thời gian thực (RTK), từ trạm gốc đặt tại ruộng hoặc từ dịch vụ trạm tham chiếu qua mạng di động. Với tín hiệu hiệu chỉnh tốt, sai số giảm xuống mức xăng-ti-mét theo công bố của nhà sản xuất, đủ để bám sát mép bờ.
Điểm then chốt là bản đồ và máy bay phải dùng cùng một nguồn hiệu chỉnh. Nếu chấm ranh bằng thiết bị cầm tay dùng trạm gốc này, rồi bay bằng tín hiệu từ trạm khác hoặc không có hiệu chỉnh, cả bản đồ sẽ lệch so với thực tế một khoảng mà mắt không thấy trên màn hình. Đây là lỗi kinh điển khi mở lại bản đồ cũ của vụ trước.
Ở vùng sóng di động yếu, đồi núi hay xa trạm, mang theo trạm gốc riêng và đặt ở điểm mốc cố định giữa các lần bay. Ghi lại vị trí đặt trạm để lần sau đặt đúng chỗ đó, giữ cho bản đồ cũ còn dùng được.
Các bước đặt ranh, vật cản và vùng tránh
Thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót. Làm ở hiện trường, đừng vẽ ở nhà rồi mang ra:
- Chấm hoặc vẽ ranh ngoài thửa. Đi theo đúng mép bờ phía trong, không phải mép bờ phía ruộng bên.
- Đánh dấu vật cản bên trong: cây đơn lẻ, cột điện, chòi, mộ, gò đất. Mỗi vật cản cần một vùng tránh rộng hơn kích thước thật, tính cả tán cây sẽ lớn lên vào vụ sau.
- Đánh dấu vùng không phun: ao, mương, giếng, chuồng trại, nhà ở, đường đi lại. Những vùng này khác vật cản ở chỗ máy có thể bay qua nhưng phải tắt béc.
- Đặt vùng đệm theo từng cạnh: cạnh giáp ruộng cùng cây có thể mỏng, cạnh giáp nhà dân, ao cá, rau màu hay vườn ong cần rộng hơn.
- Đặt điểm cất hạ cánh và đường bay về: ở chỗ đất cứng, thoáng, không có người qua lại, đường bay về không cắt ngang nhà dân.
- Xem lại toàn bộ trên màn hình ở mức phóng to, so với thực tế bằng mắt, rồi mới lưu và đặt tên.
Dây điện là vật cản nguy hiểm nhất vì gần như không hiện trên ảnh và radar có thể không bắt được. Nếu có dây điện băng qua ruộng, cách an toàn là chia thửa làm hai phần ở hai bên dây và phun bằng tay đoạn gần dây, chứ không trông vào việc máy tự né.
Chọn hướng tuyến và cách chia lô
Tuyến dài song song cạnh dài. Mỗi lần quay đầu máy giảm tốc, có thể làm vệt phun dày lên ở mép; ít quay đầu thì phun đều hơn và đỡ tốn pin. Phần mềm thường gợi ý hướng tối ưu, nhưng nên kiểm lại theo hướng gió dự kiến.
Xét hướng gió với mép nhạy cảm. Nếu mép giáp ao hay rau màu nằm cuối hướng gió, cân nhắc chia thửa để phun phần sát mép đó vào lúc gió lặng nhất, hoặc đổi hướng tuyến để máy đi song song với mép thay vì hướng thẳng vào.
Chia lô vừa với một bình hoặc một cặp pin. Ruộng lớn nên chia lô sao cho mỗi chuyến kết thúc gần điểm hạ cánh. Máy bay về rỗng bình từ đầu xa ruộng tốn pin và thời gian.
Ruộng manh mún thì gộp có kiểm soát. Nhiều thửa nhỏ liền nhau của nhiều chủ có thể gộp vào một nhiệm vụ nếu cùng đơn pha, nhưng mỗi thửa vẫn cần ranh riêng để nhật ký tính đúng diện tích cho từng người.
Vườn cây thì tuyến theo hàng. Vườn trồng theo hàng nên để tuyến đi dọc hàng cây; vườn trồng không theo hàng thì dùng chế độ bay theo từng gốc mà nhiều phần mềm hỗ trợ khi có bản đồ ảnh.
Chụp ảnh dựng bản đồ cho mục đích phun: khác với đo vẽ ở đâu
Bản đồ phục vụ phun không cần độ chính xác như đo đạc địa hình. Mục tiêu là thấy rõ ranh, thấy gốc cây, thấy vật cản, và có tọa độ khớp với định vị của máy phun. Vì thế có thể bay chụp cao hơn, độ chồng ảnh vừa phải, xử lý nhanh ngay trên bộ điều khiển hoặc máy tính xách tay ngoài hiện trường. Phần nguyên lý ghép ảnh và độ chồng phủ có ở danh mục khảo sát đo vẽ của trang.
Thời điểm chụp ảnh ảnh hưởng nhiều hơn người ta nghĩ. Nắng giữa trưa cho bóng ngắn nhưng chói mặt nước; nắng xiên buổi sáng làm bóng cây dài, phần mềm dễ nhận bóng thành tán. Trời đứng mây mỏng là lý tưởng. Ruộng vừa bơm nước loang loáng cũng làm phần mềm khó nhận ranh, nên nếu được, chụp khi mặt ruộng đã ổn định.
Với vườn cây ăn trái, chụp bản đồ một lần đầu vụ là đủ dùng cho nhiều lần phun, trừ khi có tỉa cành lớn hoặc trồng thêm. Với lúa, cấu trúc ruộng ít đổi giữa các vụ nhưng bờ có thể được đắp lại, nên mỗi vụ nên kiểm ranh một lần.
Lỗi bản đồ hay gặp và cách nhận ra trước khi cất cánh
Phần lớn lỗi bản đồ có thể phát hiện trên màn hình nếu biết nhìn vào đâu. Trước khi bấm bay, rà theo danh sách này:
- Ranh cắt ngang bờ thay vì đi mép trong: phóng to góc ruộng, so với ảnh nền, nếu đường ranh nằm trên ruộng bên thì sửa ngay.
- Diện tích lệch nhiều so với chủ ruộng nói: hoặc bản đồ gộp nhầm thửa bên, hoặc chủ ruộng nhớ sai. Hỏi lại trước khi phun, vì đơn pha tính theo diện tích.
- Vùng tránh nhỏ hơn tán cây: tán cây nhìn từ trên xuống thường rộng hơn gốc; đặt vùng tránh theo mép tán, cộng thêm khoảng an toàn.
- Điểm cất hạ cánh nằm trong vùng phun: máy có thể phun lên chính đội bay khi bay về. Dời điểm ra ngoài ranh.
- Tuyến bay về cắt qua nhà dân hay đường đông người: chỉnh lại đường về hoặc dời điểm hạ cánh.
- Bản đồ cũ chưa cập nhật vật cản mới: cột điện mới dựng, chòi mới, cây lớn lên — chỉ thấy khi ra hiện trường nhìn lại.
Hai phút rà soát này rẻ hơn rất nhiều so với một lần máy va dây điện hay phun sang ruộng rau của hàng xóm.
Lưu, đặt tên và dùng lại bản đồ cho vụ sau
Một bản đồ tốt là tài sản: vụ sau, mùa sau mở lại là bay được ngay sau khi kiểm tra nhanh. Đặt tên theo quy tắc cố định, ví dụ mã vùng, mã chủ ruộng không kèm tên thật, số thửa và loại cây. Tránh để tên chủ ruộng và số điện thoại trong tên bản đồ, vì bộ điều khiển và tài khoản đám mây có thể được nhiều người dùng chung.
Mỗi lần dùng lại, kiểm ba điều: ranh có thay đổi không (chủ ruộng đắp thêm bờ, chia thửa, bán một phần), vật cản mới (cây lớn lên, cột điện mới, chòi mới), và nguồn hiệu chỉnh có giống lần trước không. Chỉ một trong ba khác đi là phải sửa trước khi bay.
Nên xuất bản đồ ra tệp lưu riêng ngoài bộ điều khiển và ngoài tài khoản của hãng, phòng khi đổi máy hoặc mất tài khoản. Ghi chú kèm mỗi bản đồ các điều chỉ người từng bay mới biết, như góc ruộng hay ngập, chỗ có tổ ong, nhà hàng xóm cần báo trước.
Dùng AI và chatbot cho phần bản đồ
Phần mềm dựng bản đồ ảnh dùng AI để ghép ảnh, nhận ranh thửa, đếm và định vị từng gốc cây, phân biệt mặt nước với ruộng. Kết quả đáng tin ở cánh đồng đồng đều; ở vườn tạp, ruộng có bóng cây lớn hay ảnh chụp lúc nắng gắt, nhận diện hay sai. Luôn xem lại từng ranh và từng gốc bị đánh dấu nghi ngờ.
Chatbot thông dụng giúp được phần quản lý: dựng bảng danh mục bản đồ với cột mã thửa, diện tích, loại cây, ghi chú vật cản, ngày kiểm tra gần nhất; viết quy tắc đặt tên; soạn danh sách kiểm trước khi dùng lại bản đồ cũ. Một câu lệnh mẫu: "Tạo bảng quản lý bản đồ ruộng cho đội phun drone gồm các cột mã thửa, loại cây, diện tích, vật cản đã biết, nguồn định vị đã dùng, ngày cập nhật, người cập nhật; thêm năm câu hỏi phải kiểm trước khi bay lại một bản đồ cũ."
Không dán tọa độ chính xác kèm tên chủ ruộng vào chatbot. Mã thửa và diện tích là đủ để công cụ làm việc mà không lộ thông tin của khách.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thiết bị định vị cầm tay riêng không hay dùng máy bay chấm điểm là đủ?
Với ruộng lớn, ranh rõ, chấm bằng máy bay thường đủ. Thiết bị cầm tay hữu ích khi ranh bị tán cây che, ruộng nhỏ nhiều góc, hoặc cần chấm vật cản bên trong mà máy bay khó tới gần. Nhiều đội có cả hai và dùng tuỳ thửa.
Bản đồ ảnh có thấy được dây điện không?
Thường không. Dây điện mảnh gần như không hiện trên ảnh chụp từ trên cao và radar tránh vật cản cũng có thể bỏ sót. Cách chắc chắn là đi bộ khảo sát, đánh dấu tuyến dây thành vùng tránh và phun tay đoạn gần dây.
Vì sao mở lại bản đồ cũ thì máy bay lệch so với ranh?
Nguyên nhân hay gặp nhất là khác nguồn hiệu chỉnh định vị giữa lúc lập bản đồ và lúc bay, ví dụ đặt trạm gốc ở vị trí khác. Đặt trạm đúng mốc cũ hoặc dùng cùng dịch vụ hiệu chỉnh, rồi kiểm lại vài điểm góc trước khi phun.
Vùng đệm cạnh ao cá nên rộng bao nhiêu?
Không có một con số chung cho mọi trường hợp; tuỳ gió, độ cao bay, loại béc, sản phẩm và hướng dẫn trên nhãn. Hỏi cán bộ khuyến nông địa phương, đọc nhãn sản phẩm về khoảng cách với nguồn nước, và nới rộng thêm khi gió thổi về phía ao.
Một thửa có nhiều chủ thì lập bản đồ thế nào?
Vẽ ranh riêng cho từng phần của từng chủ dù có thể gộp vào cùng một nhiệm vụ bay. Như vậy nhật ký tính đúng diện tích cho từng người, và khi một chủ không muốn phun hoặc muốn đơn khác, chỉ cần bỏ hoặc tách phần đó.