Phun vườn cây ăn trái và đồi cà phê bằng drone khác ruộng lúa ở ba điểm: tán cao và không đều nên phải bay theo từng gốc hoặc từng hàng, đất dốc nên phải bám địa hình liên tục, và vật cản dày hơn nhiều nên khảo sát kỹ quyết định an toàn. Lượng nước phải xuyên được vào trong tán, nên người bay thường giảm tốc, hạ độ cao trong giới hạn an toàn và có khi bay hai lượt. Có những vườn drone không phải lựa chọn tốt, và nói thật điều đó với chủ vườn cũng là một phần tay nghề.
Bài này đi qua cách khảo sát vườn, các chế độ bay hay dùng, chuyện riêng của vườn cây ăn trái ở miền Tây và Đông Nam Bộ, đồi cà phê và hồ tiêu ở Tây Nguyên, cùng những lỗi người mới từ ruộng lúa chuyển sang hay mắc. Liều thuốc và loại thuốc không nằm trong phạm vi bài; chúng theo nhãn sản phẩm và tư vấn của cán bộ khuyến nông.
Vì sao vườn cây khó hơn ruộng lúa
Ruộng lúa có tán phẳng, thấp, đồng đều. Vườn cây thì mỗi gốc một chiều cao, tán có chỗ rậm chỗ thưa, giữa các hàng có cây che bóng, cây chắn gió, trụ tiêu, chòi canh, dây điện kéo vào nhà. Radar bám địa hình phải đọc liên tục một bề mặt lồi lõm, và người bay phải chọn: bám theo đỉnh tán, hay bám theo mặt đất rồi cộng thêm một khoảng.
Phần lớn sâu bệnh trên cây ăn trái nằm ở mặt dưới lá, trong tán, trên trái, nên phun mặt trên tán là chưa đủ. Luồng gió từ cánh quạt giúp mở tán, nhưng chỉ hiệu quả khi máy bay đủ chậm và đủ gần. Với cây tán rất dày và cao, drone có thể chỉ phủ tốt phần trên, phần dưới vẫn cần phun bằng tay hay máy mặt đất. Đây là giới hạn thật, không phải lỗi cài đặt.
Địa hình dốc thêm một lớp khó: máy bay ngang sườn đồi phải liên tục đổi độ cao so với điểm cất cánh, sóng điều khiển có thể bị đồi che, và điểm hạ cánh an toàn ít hơn. Các đồi cà phê ở Tây Nguyên hay vườn trên sườn núi phía Bắc đòi hỏi kế hoạch bay khác hẳn cánh đồng đồng bằng.
Khảo sát vườn trước khi nhận lời
Ở vườn cây, khảo sát kỹ quan trọng hơn ở ruộng lúa nhiều lần. Đi bộ hết vườn ít nhất một lần, ghi lại:
- Chiều cao cây cao nhất và cây thấp nhất, chỗ nào có cây che bóng hay cây chắn gió vượt hẳn lên trên tán chính.
- Dây điện, dây phơi, dây chằng trụ, dây kéo vào chòi hay nhà kho, kể cả dây cũ đã bỏ nhưng chưa tháo. Đây là thứ nguy hiểm nhất và hầu như không thấy trên ảnh.
- Hướng dốc, chỗ dốc nhất, và chỗ nào đứng trên cao nhìn được toàn bộ khu phun để giữ sóng điều khiển ổn định.
- Nhà ở, chuồng trại, ao cá, giếng nước, vườn rau của gia đình trong và quanh vườn, để đặt vùng tránh.
- Mật độ và khoảng cách hàng, cây trồng theo hàng thẳng hay rải rác, để chọn chế độ bay theo hàng hay theo gốc.
- Giai đoạn cây: đang ra hoa, đang nuôi trái, hay sau thu hoạch. Thông tin này ảnh hưởng tới đơn pha và lưu ý thời điểm, chủ vườn và cán bộ kỹ thuật quyết định phần đó.
Nếu sau khảo sát thấy vườn có quá nhiều dây điện, cây quá cao so với giới hạn an toàn của máy, hay không có chỗ đứng điều khiển ổn định, nói với chủ vườn rằng phun bằng drone không phù hợp, hoặc chỉ phù hợp cho một phần vườn.
Các chế độ bay hay dùng ở vườn cây
Tên gọi khác nhau giữa các phần mềm, nhưng phần lớn máy phun đời mới có những kiểu sau. Kiểm phiên bản phần mềm đang dùng để biết chính xác tính năng.
| Chế độ | Dùng khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bay theo hàng | Vườn trồng hàng thẳng, khoảng cách hàng đều | Đường bay dọc tim hàng; với tán dày có thể bay hai bên hàng |
| Bay theo gốc | Cây trồng rải rác hoặc cần phun tập trung từng gốc | Cần bản đồ ảnh có định vị từng gốc; máy dừng hoặc lượn quanh mỗi gốc |
| Bám địa hình | Đất dốc, sườn đồi | Kiểm radar hoạt động ổn; dữ liệu địa hình từ bản đồ ảnh giúp máy bám mượt hơn |
| Bay tay có hỗ trợ | Góc vườn phức tạp, gần dây điện, đoạn ngắn | Người bay giữ khoảng cách rất thận trọng; ưu tiên phun tay mặt đất đoạn gần dây |
Ở vườn cây, chế độ bay tự động theo bản đồ ảnh có định vị chính xác thường cho kết quả đều và an toàn hơn bay tay, với điều kiện bản đồ được cập nhật và vật cản đã đánh dấu đủ.
Vườn cây ăn trái miền Tây và Đông Nam Bộ: những điều riêng
Cây cao, tán giao nhau. Vườn sầu riêng, măng cụt, xoài lâu năm có cây rất cao, tán các gốc chạm vào nhau. Máy phải giữ độ cao an toàn trên đỉnh cây cao nhất, nên phần tán dưới thường nhận ít nước hơn. Bàn với chủ vườn về việc kết hợp phun mặt đất cho phần dưới tán.
Mương, liếp và cây che bóng. Vườn lên liếp có mương nước giữa các liếp, cây chuối hay dừa che bóng xen kẽ. Mặt nước dưới mương làm radar đọc nhiễu; cây dừa cao vượt tán là vật cản cần đặt vùng tránh riêng.
Nhà ở nằm trong vườn. Nhiều vườn có nhà, bếp, chuồng gà ngay trong khu đất. Vùng tránh quanh nhà phải đủ rộng, báo người nhà vào trong, che lu nước và cất đồ phơi trước khi phun.
Mùa mưa và gió chướng. Mưa chiều bất chợt và các đợt gió mạnh theo mùa ở vùng ven biển làm cửa sổ thời tiết hẹp lại. Lịch phun phải linh hoạt và có thời gian dự phòng.
Đồi cà phê, hồ tiêu Tây Nguyên: đất dốc và trụ cao
Đồi cà phê thường trồng hàng theo đường đồng mức hoặc theo hướng dốc, tán thấp hơn cây ăn trái nhưng địa hình thay đổi liên tục. Chế độ bám địa hình là bắt buộc, và nên có dữ liệu độ cao từ bản đồ ảnh để máy không phải phản ứng trễ ở chỗ dốc đổi đột ngột. Đứng ở điểm cao để điều khiển, giữ máy trong tầm mắt; khi máy đi khuất sau đỉnh đồi, sóng có thể chập chờn.
Vườn hồ tiêu có trụ cao và dây leo, nhiều vườn xen cà phê với tiêu, sầu riêng hay bơ. Trụ tiêu là vật cản dày đặc, cây che bóng mọc cao không đều. Với kiểu vườn xen này, bay theo hàng của cây chính và đặt vùng tránh cho cây xen cao thường an toàn hơn cố phủ cả vườn trong một nhiệm vụ.
Đất đỏ bazan khô mùa nắng tạo bụi mịn khi máy cất hạ cánh, bụi bám vào béc và cảm biến. Đặt tấm bạt hoặc bãi đáp gấp gọn ở điểm cất hạ cánh, lau cảm biến định kỳ trong ngày.
Hậu cần riêng của vườn: đường vào, nước và chỗ cất hạ cánh
Ở cánh đồng lúa, đội bay thường đỗ xe ngay bờ đường, kéo nước từ kênh gần đó và cất cánh trên bờ ruộng rộng. Ở vườn và đồi, mọi thứ chật hơn. Đường vào vườn có khi chỉ đủ cho xe máy, phải chuyển máy, pin, máy phát và can nước bằng tay qua một đoạn dài. Trước ngày phun, hỏi chủ vườn đường xe vào tới đâu, có chỗ đặt máy phát cách xa nhà và nguồn nước không, có nguồn nước sạch để pha và rửa không.
Chỗ cất hạ cánh trong vườn phải thoáng phía trên, không có cành vươn ra, không có dây ngang qua, đất bằng và không có người qua lại. Nhiều vườn không có chỗ như vậy ở giữa, nên đội phải đặt điểm ở mép vườn hoặc trên đường lô; khi đó chia khu phun sao cho mỗi chuyến kết thúc gần điểm hạ cánh, tránh để máy bay về xa qua tán cây khi pin đã yếu.
Với đồi dốc, chọn điểm cất hạ cánh ở chỗ có tầm nhìn bao quát, thường là đỉnh hoặc vai đồi. Chuyển nước lên điểm đó tốn công hơn, nhưng đổi lại máy ít bị khuất và người điều khiển thấy được toàn bộ đường bay. Tính trước thời gian vận chuyển này khi hẹn giờ với chủ vườn; buổi sáng đẹp trời ở vườn đồi trôi qua rất nhanh nếu hai giờ đầu dành cho việc khuân đồ.
Lỗi người chuyển từ ruộng lúa sang vườn hay mắc
Người đã quen ruộng lúa thường mang thói quen tốt sang vườn, nhưng cũng mang theo vài giả định không còn đúng:
- Tin radar tránh vật cản như ở ruộng trống: trong vườn, cành mảnh, dây điện, dây chằng là thứ radar dễ bỏ sót.
- Giữ tốc độ như ruộng lúa: vườn cần bay chậm hơn để luồng gió mở được tán; bay nhanh thì nước chỉ đọng trên mặt tán.
- Dùng lại bản đồ cũ không kiểm: cây lớn thêm mỗi mùa, tỉa cành, trồng mới; bản đồ năm ngoái có thể sai chiều cao và vị trí.
- Đứng điều khiển ở chân dốc: máy lên sườn rồi khuất sau đồi, sóng yếu và mất tầm nhìn.
- Hứa phủ kín cả vườn: với cây cao tán dày, nói rõ phần nào drone phủ tốt, phần nào cần phương án khác, trước khi nhận việc.
Phép bay và các yêu cầu an toàn chung khi bay ở khu dân cư hay gần đường dây điện cao thế là chuyện thuộc trang Không Phận; ở đây chỉ nhắc rằng cần kiểm trước khi nhận việc.
AI giúp gì ở vườn cây
Bản đồ ảnh dựng bằng phần mềm có AI nhận diện và định vị từng gốc cây, ước lượng chiều cao và đường kính tán. Đây là nền cho chế độ bay theo gốc: máy biết chính xác gốc nằm ở đâu, tán rộng bao nhiêu, nên phun đúng chỗ và tránh phun vào khoảng trống. Nhận diện thường tốt ở vườn trồng đều, kém hơn ở vườn xen nhiều loại cây hay tán giao nhau; luôn xem lại các gốc bị bỏ sót hoặc nhận nhầm.
Chatbot giúp soạn phiếu khảo sát vườn để không quên mục nào, viết lời giải thích cho chủ vườn vì sao một phần vườn nên phun tay, hoặc tóm tắt các lưu ý theo giai đoạn cây mà chủ vườn đã dặn thành danh sách việc cho đội. Một câu lệnh mẫu: "Soạn phiếu khảo sát vườn cây ăn trái trước khi phun bằng drone, gồm mục vật cản trên cao, nhà ở và nguồn nước, chiều cao cây, kiểu trồng, chỗ đứng điều khiển, chỗ cất hạ cánh, ghi chú của chủ vườn; mỗi mục có ô đánh dấu và chỗ ghi chú."
Không đưa vị trí chính xác và tên chủ vườn vào công cụ trực tuyến. Với bản đồ ảnh, kiểm điều khoản lưu trữ dữ liệu của phần mềm; chủ vườn có quyền biết ảnh vườn mình được lưu ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Drone có phun được vườn sầu riêng cây cao không?
Được với phần trên và giữa tán ở nhiều vườn, nhưng với cây rất cao, tán dày và giao nhau thì phần dưới tán thường nhận ít nước. Nhiều đội kết hợp drone cho phần trên và phun mặt đất cho phần dưới. Nói rõ điều này với chủ vườn trước khi nhận việc.
Bay trên đồi cà phê có cần chế độ đặc biệt không?
Cần dùng chế độ bám địa hình và tốt nhất có dữ liệu độ cao từ bản đồ ảnh để máy giữ khoảng cách ổn định với tán khi dốc thay đổi. Người điều khiển đứng ở điểm cao, giữ máy trong tầm nhìn, chia khu phun để máy không khuất sau đỉnh đồi.
Vườn có nhiều dây điện thì xử lý thế nào?
Đánh dấu toàn bộ tuyến dây thành vùng tránh có khoảng an toàn rộng, chia vườn thành các phần ở hai bên dây và phun tay đoạn sát dây. Nếu dây chằng chịt khắp vườn, phun bằng drone có thể không phù hợp; nói thật với chủ vườn.
Có nên bay hai lượt cho cây tán dày không?
Có những trường hợp bay hai lượt theo hai hướng giúp nước vào tán đều hơn, nhưng tổng lượng thuốc trên diện tích vẫn phải theo đơn của người kê và nhãn sản phẩm. Hai lượt nghĩa là chia lượng ra, không phải tăng gấp đôi. Thử vệt trước khi quyết định.
Bản đồ vườn dùng được bao lâu?
Thường dùng được nhiều lần phun trong một mùa nếu vườn không thay đổi lớn. Sau đợt tỉa cành mạnh, trồng mới, chặt bỏ cây hoặc mỗi đầu mùa, nên bay chụp lại hoặc ít nhất kiểm chiều cao cây và vật cản mới trước khi dùng lại.